Μπαρμπούτα. Η εβραϊκή συνοικία της Βέροιας

Ιστορία

Μια πολλή χαρακτηριστική περιοχή της Βέροιας είναι η Μπαρμπούτα, η οποία οφείλειτο όνομά της στην ομώνυμηβρύση που βρίσκεται ακόμηστην περιοχή. Σύμφωνα με τηνπαράδοση όποιος περαστικόςέπινε νερό από αυτήν τη βρύση,παντρεύονταν Βεροιώτισσα καιπαρέμενε για πάντα στην πόλη. 

Η Μπαρμπούτα ήταν η εβραϊκή συνοικία της Βέροιας. Η εβραϊκή παρουσία στη Βέροια χρονολογείται από τα ρωμαϊκά χρόνια. Την εποχή εκείνη (50 ή 51 και 57 μ.Χ.) επισκέφθηκε την πόλη ο Απόστολος Παύλος και κήρυξε στη συναγωγή της. Αν και δεν διαθέτουμε συγκεκριμένα στοιχεία, είναι πιθανό ότι υπήρχε μία μικρή εβραϊκή κοινότητα στη Βέροια στα ρωμαϊκά και στα βυζαντινά χρόνια. Η κοινότητα αυτή διευρύνθηκε προς το τέλος του 15ου αιώνα με την άφιξη πολυάριθμων Εβραίων από την Ισπανία και την Πορτογαλία.

Η συνοικία βρίσκεται στοβορειοδυτικό μέρος της πόλης,έξωαπό τα παλιά τείχη της,ανάμεσα στα κάστρα, κάτω απότον κεντρικό πύργο και δίπλαστο "ποτάμι των γύφτων",όπως ονόμαζαν τον Τριπόταμοστο Μεσαίωνα. Η Μπαρμπούτα αποτελούσε ένα περίκλειστο και απομονωμένο «γκέτο» με καθαρά αμυντική πολεοδομική συγκρότηση, με τη συναγωγή και το μοναδικό κεντρικό εμπορικό δρόμο της οδού Χάβρας. Πίσω από την εβραϊκή συνοικία ήταν η ακρόπολη, η ίδια ίσως που υπήρχε και στην Βυζαντινή εποχή. Από την πλευρά του ποταμού, ο εβραιομαχαλάς είχε σα φυσική οχύρωση την απότομη πτώση του εδάφους, καθώς και τα ψηλά σπίτια. Από τις άλλες πλευρές οι εξωτερικές όψεις του "εν σειρά" οικοδομικού συστήματος ολοκλήρωναν την απομόνωσή της. Εικάζεται ότιστην περιοχή της Μπαρμπούταςτα σπίτια συνδέονταν μεταξύτους με υπόγειες στοές τααποκαλούμενα "λαγούμια". 

Αρχιτεκτονική

Βασικές προσπελάσεις προς τον εβραιομαχαλά ήταν οι δύο γερές θύρες, με εξωτερική επένδυση από μεταλλικά ελάσματα και άφθονα γυφτοκάρφια που έφραζαν τις δύο άκρες του κεντρικού εμπορικού κέντρου της Χάβρας. Ο δρόμος αυτός συγκέντρωνε όλη την δραστηριότητα των Εβραίων που ήταν διαμοιρασμένη, ανάμεσα στα εμπορικά καταστήματα και στη Συναγωγή. Τα σπίτια τοποθετημένα το ένα δίπλα στο άλλο, σχηματίζουν ένα κλειστό τρίγωνο με μοναδικά ανοίγματα μία στοά κάτω από τα σπίτια της οδού Μεραρχίας, η οποία οδηγεί στη συναγωγή, και ένα ακόμη άνοιγμα που βρίσκεται αντιδιαμετρικά απέναντι από το πρώτο. 

Διατηρούνται μέχρι σήμερα περί τα πενήντα παλιά σπίτια μακεδονικής αρχιτεκτονικής. Σε ορισμένα διατηρούνται και επιγραφές στα εβραϊκά.

Μερικάαπό τα χαρακτηριστικά αρχιτεκτονικά στοιχεία των σπιτιών της Μπαρμπούτας, είναι οιαρχιτεκτονικές προεξοχές (σαχνισιά),ο υπερυψωμένος επάνω από τηστέγη "ηλιακός" πουεπικοινωνούσε με ξύλινησκάλα με το ανώγειο χαγιάτικαι ήταν ελεύθερο απ' όλες τιςπλευρές καθώς και οι δίφυλλεςβαριές εξώπορτες μεοριζόντια και διαγώνια ξύλα,που φέρουν πλατυκέφαλαγυφτόκαρφα. 

Άλλο σημαντικόαρχιτεκτονικό στοιχείο είναιη έλλειψη καμινάδων από ταεβραϊκά σπίτια, γιατί οι Εβραίοι δεν συνήθιζαν τα τζάκια. Χρησιμοποιούσαν για τη θέρμανση των σπιτιών τους μεγάλα μαγκάλια με ρόδες.

Ένα άλλο χαρακτηριστικό τους που τους δίνει ένα ιδιαίτερα λυρικό τόνο ήταν τα λαϊκά διακοσμητικά σχέδια που συνήθιζαν στην όψη τους, ανάμεσα στα παράθυρα και στις κλεισμένες συνήθως με μπαγδάτι «αστρεχές» της στέγης.

Το νεκροταφείο

Το εβραϊκό νεκροταφείο βρισκόταν στη δυτική όχθη του Τριπόταμου, απέναντι από την Μπαρμπούτα, σε απόσταση 500 μέτρων. Είναι ενδιαφέρον το γεγονός ότι στην περίπτωση αυτή συναντούμε το παραδοσιακό φαινόμενο του διαχωρισμού της συνοικίας από το νεκροταφείο από ένα υδάτινο ρεύμα.

Η Συναγωγή

Στην Μπαρμπούτα διατηρείται και η εβραϊκή συναγωγή, μοναδικήστα Βαλκάνια, την οποία είχεεπισκεφθεί και ο ΑπόστολοςΠαύλος όταν ήρθε στην Βέροια.

Η Συναγωγή βρίσκεται στη βορειοδυτική πλευρά του εσωτερικού της εβραϊκής συνοικίας δίπλα στην όχθη του Τριποτάμου. Χτίστηκε ή επισκευάστηκε εκ βάθρων με σουλτανικό φιρμάνι του 1850. Συγκεντρώνει αρχιτεκτονικά στοιχεία προγενέστερών της μικρών συναγωγών της Θεσσαλονίκης. Τέσσερις κίονες στο κέντρο του χώρου ορίζουν το Βήμα (Τεβά), ενώ το Ιερό (Εχάλ) βρίσκεται στον ανατολικό τοίχο. Το πάτωμα είναι φτιαγμένο από ξύλινες σανίδες και στο κέντρο είναι διακοσμημένο με μωσαϊκά διακοσμητικά πλακάκια. Πίσω από τη συναγωγή διασώζεται ακόμη το μικβέ (θρησκευτικός λουτρώνας).

Τα παραδοσιακά σπίτια της εβραϊκής συνοικίας και η συναγωγή αναστηλώθηκαν και αναδείχθηκαν το 1997, στα πλαίσια ειδικού προγράμματος του Δήμου Βέροιας το οποίο ενίσχυσαν και εβραϊκοί Οργανισμοί. Τατελευταία χρόνια μεπαρέμβαση του Δήμουσυνεχίζεται η αναστήλωση καιαναπαλαίωση της πανέμορφηςαυτής γειτονιάς, στην οποίακατά την διάρκεια τουκαλοκαιριού διοργανώνονται πολιτιστικέςεκδηλώσεις.